Metoda PNF — czym wyróżnia się ta koncepcja fizjoterapii?

Metoda PNF (proprioceptive neuromuscular facilitation, czyli proprioceptywne torowanie nerwowo-mięśniowe) to koncepcja fizjoterapii, w której terapeuta ułatwia pacjentowi ruch przez opór ręki, docisk, rozciągnięcie i polecenia słowne, prowadząc ćwiczenia po przekątnych i spiralnych wzorcach ruchu. Opracował ją w latach 40. XX wieku neurofizjolog Herman Kabat, a stosuje się ją w rehabilitacji neurologicznej, ortopedycznej i u seniorów.

W artykule wyjaśniamy, na czym polega PNF, skąd się wzięła, komu może pomóc, jak wygląda terapia i co na jej temat mówią badania. Tekst uzupełnia przewodnik rehabilitacja po udarze.

Na czym polega metoda PNF?

Metoda PNF polega na wykorzystaniu bodźców z receptorów czucia głębokiego w mięśniach, ścięgnach i stawach do ułatwienia ruchu, który pacjentowi sprawia trudność. Ćwiczy się całe łańcuchy ruchowe, a nie pojedyncze mięśnie, w trzech płaszczyznach naraz – tak jak przy sięganiu po kubek czy wstawaniu z łóżka. Silniejsze części ciała pomagają uruchomić słabsze.

Terapeuta dobiera opór ręki do możliwości pacjenta, chwytem wskazuje kierunek ruchu, wydaje krótkie polecenia i wykorzystuje docisk lub delikatne rozciąganie stawów. Stosuje m.in. rytmiczne inicjowanie ruchu, stabilizację rytmiczną i techniki „napnij–rozluźnij”. Z czasem zmniejsza swoją pomoc, by pacjent coraz bardziej polegał na własnym czuciu ciała.

Skąd wzięła się koncepcja PNF?

Koncepcję PNF stworzył w latach 40. XX wieku amerykański neurofizjolog i lekarz Herman Kabat, który szukał sposobu usprawniania pacjentów z porażeniami, m.in. po chorobie Heinego-Medina. Do praktyki klinicznej przeniosła ją fizjoterapeutka Margaret (Maggie) Knott, a wraz z Dorothy Voss opisała w podręczniku wydanym w 1956 roku. Dziś szkolenia koordynuje International PNF Association.

Metodę rozwijano w Kalifornii od 1946 roku, najpierw u osób z porażeniami i stwardnieniem rozsianym, później także w ortopedii, geriatrii i sporcie. Współcześnie ćwiczenia wiąże się z celami ważnymi dla pacjenta, np. bezpiecznym wejściem po schodach. Standardy kursów ustala stowarzyszenie IPNFA.

Komu może pomóc terapia PNF?

Terapię PNF stosuje się u dorosłych z chorobami neurologicznymi – po udarze mózgu, w chorobie Parkinsona, stwardnieniu rozsianym, po urazach rdzenia kręgowego i czaszkowo-mózgowych – a także po urazach i operacjach ortopedycznych, przy bólu kręgosłupa oraz u seniorów z osłabieniem i zaburzeniami równowagi. Wzorce PNF wykorzystuje się też w treningu sportowców.

Pracuje się nią m.in. z niedowładem, zaburzoną koordynacją, trudnościami ze wstawaniem i chodem oraz ograniczonym zakresem ruchu po unieruchomieniu.

O fizjoterapii w chorobie Parkinsona piszemy osobno w artykule choroba Parkinsona — jak pomaga fizjoterapia, a zakres pracy z pacjentami neurologicznymi w gabinecie opisuje strona po udarze i w chorobach neurologicznych.

Jak wygląda terapia metodą PNF?

Terapia zaczyna się od konsultacji: wywiadu, oceny siły, zakresu ruchu, napięcia mięśni, równowagi i sposobu wykonywania codziennych czynności. Następnie fizjoterapeuta wspólnie z pacjentem ustala cel, np. samodzielne przejście z łóżka na wózek, i dobiera wzorce oraz techniki. Konsultacja w gabinecie w Rydułtowach kosztuje 180 zł, a liczbę wizyt ustala się indywidualnie.

Przebieg terapii krok po kroku:

1. Wywiad i dokumentacja – wypis ze szpitala, badania, leki.
2. Ocena funkcji – np. testami Timed Up and Go (wstawanie i chód) czy Functional Reach Test (sięganie).
3. Cel – konkretny, np. „samodzielne wstawanie z krzesła”.
4. Ćwiczenia – wzorce ruchowe od leżenia, przez siad, po stanie i chód.
5. Zalecenia do domu – ćwiczenia i wskazówki dla bliskich.

Czy metoda PNF jest skuteczna?

Badania wskazują, że ćwiczenia według koncepcji PNF mogą poprawiać siłę, zakres ruchu, równowagę i parametry chodu, np. po udarze mózgu, ale większość prac obejmuje małe grupy pacjentów, a jakość dowodów jest umiarkowana lub niska. PNF nie ma udowodnionej przewagi nad innymi formami aktywnej rehabilitacji, dlatego łączy się ją z treningiem konkretnych zadań.

Przegląd systematyczny z 2019 roku (Gunning i Uszynski) wskazał korzystny wpływ PNF na parametry chodu po udarze, z zastrzeżeniem co do jakości badań. Najwięcej zależy od regularności i ćwiczenia czynności, które pacjent chce odzyskać, dlatego PNF łączy się m.in. z elementami koncepcji Bobath oraz treningiem chodu i równowagi.

Podsumowanie

PNF to rozwijana od lat 40. XX wieku koncepcja, w której ruch ćwiczy się po przekątnych wzorcach z oporem i ułatwieniem terapeuty – po udarze, w chorobach neurologicznych, po urazach i u seniorów. W Rydułtowach konsultacja kosztuje 180 zł, a terapia może odbywać się także w domu pacjenta do 15 km od gabinetu.

Najczęściej zadawane pytania

Źródła

• Adler S.S., Beckers D., Buck M., PNF in Practice: An Illustrated Guide, Springer, wyd. 4, 2014.
• Knott M., Voss D.E., Proprioceptive Neuromuscular Facilitation: Patterns and Techniques, Hoeber-Harper, 1956.
• Smedes F. i wsp., The proprioceptive neuromuscular facilitation-concept; the state of the evidence, a narrative review, Physical Therapy Reviews, 2016;21(1):17–31.
• Gunning E., Uszynski M.K., Effectiveness of the Proprioceptive Neuromuscular Facilitation Method on Gait Parameters in Patients With Stroke: A Systematic Review, Archives of Physical Medicine and Rehabilitation, 2019;100(5):980–986.
• Hindle K.B. i wsp., Proprioceptive Neuromuscular Facilitation (PNF): Its Mechanisms and Effects on Range of Motion and Muscular Function, Journal of Human Kinetics, 2012;31:105–113.